نقد فیلم The Hand of God

دست خدا؛ روایتی از رنج، بلوغ و زایش هنر در سینمای سورنتینو

بازگشت به ناپل و خاطرات از دست رفته

رشد کردن هرگز آسان نیست، اما گاه همین مسیر دشوار، به خلق آثاری ماندگار در سینما منتهی می‌شود. دست خدا (The Hand of God)، ساخته‌ی پائولو سورنتینو، نه فقط یک روایت شخصی از نوجوانی کارگردان در ناپل دهه‌ی ۱۹۸۰ است، بلکه اثری است درباره‌ی چگونگی زایش هنر از دل فقدان. سورنتینو در این فیلم به گرمای خانواده، طنز تلخ روزمره و هم‌زمان به برندگی اندوه و مرگ می‌پردازد؛ تجربه‌هایی که شخصیت اصلی، فابیتو، را به سمت بلوغ و یافتن مسیر هنری سوق می‌دهند.

ادای دین به فلینی و تداوم یک سنت سینمایی

سورنتینو، که با زیبایی بزرگ (La Grande Bellezza) اسکار بهترین فیلم خارجی را در سال ۲۰۱۴ برد، بار دیگر با نگاهی شاعرانه به خاطرات خود رجوع می‌کند. رد پای فدریکو فلینی در فیلم آشکار است: از ساختار خاطره‌محور تا لحظات فانتزی و اغراق‌آمیز. دست خدا در بسیاری از صحنه‌ها یادآور Amarcord فلینی است؛ فیلمی که خود سرشار از خاطرات نوجوانی کارگردانش بود. با این حال، سورنتینو تنها مقلد نیست؛ او بر شانه‌های فلینی می‌ایستد و لایه‌ای تازه از صداقت و سوگ را به میراث سینمایی ایتالیا اضافه می‌کند.

خانواده به مثابه جهان

فیلم در ابتدا با صحنه‌هایی آکنده از مهر و طنز آغاز می‌شود. مادر خانواده، ماریا، زنی شوخ‌طبع و پرانرژی است که حتی در شوخی‌های تلخ و prankهای عجیب، روحی زنده و بازیگوش دارد. پدر، ساوریو، گرچه گرفتار مشکلات زناشویی است، اما در کنار همسرش پیوندی عمیق دارد؛ پیوندی که در سوت‌های مشترکشان، همچون رمز پرندگان عاشق، نمود می‌یابد. در کنار آن‌ها، فابیتو و برادرش مارچینو و خاله‌ی اغواگرشان، پاتریتزیا، پازل یک خانواده‌ی پرهیاهو و واقعی را شکل می‌دهند.

شکاف میان خنده و اندوه

سورنتینو استادانه میان خنده و اشک در نوسان است. لحظاتی از شادمانی و همبستگی خانوادگی، ناگهان با خشونت یا فقدانی بزرگ شکسته می‌شود. نیمه‌ی دوم فیلم با تراژدی عظیمی رقم می‌خورد که مسیر زندگی فابیتو را برای همیشه تغییر می‌دهد. مرگی که نه فقط او را از خانواده‌اش جدا می‌کند، بلکه دریچه‌ای تازه به سوی جهان هنر می‌گشاید.

شعر دانته و عبور از دروازه‌ی رنج

یکی از درخشان‌ترین لحظات فیلم، حضور بارونسا جینرتا است که در مراسم ختم، مصرعی از دوزخ دانته را می‌خواند: «از طریق من راهی است به شهر رنج کشیده، از طریق من راهی است به درد ابدی.» این ارجاع به کمدی الهی، استعاره‌ای از سفر فابیتو است: گذر از دروازه‌ی اندوه و ورود به جهانی تازه، همان‌گونه که دانته برای رسیدن به معنا باید از دوزخ عبور کند. این لحظه، کلید درک جهان سورنتینو است؛ جایی که هنر نه از لذت، بلکه از رنج زاده می‌شود.

مارادونا؛ دست خدا یا دست سرنوشت؟

عنوان فیلم نیز به شکلی ظریف به حضور دیه‌گو مارادونا اشاره دارد. ستاره‌ی آرژانتینی که ورودش به ناپل شور و شعف بی‌سابقه‌ای آفرید، در زندگی فابیتو نیز نقشی حیاتی ایفا می‌کند. او نه فقط نجات‌دهنده‌ی تیم فوتبال شهر، بلکه ناجی زندگی سورنتینو است؛ چرا که حضور او در ناپل به شکلی مستقیم سرنوشت نوجوانی کارگردان را تغییر داد. بدین ترتیب، «دست خدا» هم‌زمان به معجزه‌ی فوتبالی و به اراده‌ای رازآلود در پسِ سرنوشت انسان اشاره دارد.

از تماشاگر منفعل تا خالق اثر

فابیتو در ابتدای فیلم بیشتر یک ناظر خاموش است؛ کسی که جهان را با چشم‌های کنجکاو می‌بیند اما نقشی فعال ندارد. اما با تراژدی و اندوه، او به ناچار به مسیر تازه‌ای کشانده می‌شود. مشاوره‌ی کارگردان ناپلی، آنتونیو کاپوانو، نخستین جرقه‌های آینده‌ی سینمایی او را روشن می‌کند. این همان نقطه‌ای است که سورنتینو نوجوان، از تماشاگر منفعل زندگی، به جوینده‌ی معنا و خالق تصویر بدل می‌شود.

نتیجه‌گیری: سینمایی که از دل فقدان می‌جوشد

دست خدا بیش از آنکه یادداشتی نوستالژیک باشد، اثری است درباره‌ی ریشه‌های خلاقیت. سورنتینو نشان می‌دهد که هنر تنها از دل رنج و فقدان زاده می‌شود. مرگ، اندوه و حتی فوتبال در این فیلم همه دست به دست هم می‌دهند تا هنرمندی جوان صدای خویش را پیدا کند. به همین دلیل است که این فیلم، در کنار تمام لحظات طنز و اغراق، در نهایت به اثری عمیق درباره‌ی خاستگاه هنر بدل می‌شود؛ جایی که زندگی و سینما، هم‌چون سوت‌های عاشقانه‌ی والدین فابیتو، پژواکی جاودان دارند.